Chỉ số PAPI - Thước đo niềm tin của người dân trong tiến trình cải cách hành chính

Trong hành trình xây dựng một nền hành chính phục vụ, hiện đại và hiệu quả, đánh giá chất lượng quản trị và hành chính công không thể chỉ dựa vào các báo cáo định lượng mang tính nội bộ của các cơ quan nhà nước. Việc mở rộng phương thức đánh giá thông qua trải nghiệm và tiếng nói trực tiếp của người dân trở thành một yêu cầu khách quan và thiết yếu. Chỉ số Hiệu quả Quản trị và Hành chính công cấp tỉnh tại Việt Nam (PAPI) ra đời chính là để giải quyết bài toán đó.

Được khởi xướng và phát triển từ năm 2009 qua sự hợp tác giữa Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) tại Việt Nam và các đối tác nghiên cứu trong nước, PAPI là công cụ theo dõi, đánh giá thực chứng về hiệu quả quản trị, điều hành chính sách và cung ứng dịch vụ công dựa trên đánh giá của người dân. Điểm khác biệt cốt lõi của PAPI so với các chỉ số đánh giá khác (như PCI hay PAR Index) nằm ở đối tượng khảo sát: PAPI hoàn toàn dựa trên sự phản hồi từ góc nhìn của "người thụ hưởng" - những người dân sinh sống tại địa phương.

PAPI không chỉ đo lường sự hài lòng cơ đơn thuần mà sâu xa hơn, đây chính là thước đo niềm tin của nhân dân đối với bộ máy chính quyền cấp cơ sở và cấp tỉnh. Thông qua việc thu thập tiếng nói từ thực địa, PAPI đóng vai trò như một bức tranh phản chiếu khách quan, giúp các cấp chính quyền nhận diện rõ thực trạng điều hành, từ đó thúc đẩy cải cách hành chính một cách thực chất, hiệu quả và hướng tới mục tiêu "lấy người dân làm trung tâm".

Hệ thống PAPI được cấu thành từ 8 chỉ số nội dung, bao quát trọn vẹn các khía cạnh tiếp xúc hàng ngày giữa người dân và chính quyền:

Ảnh minh hoạ

Tham gia của người dân ở cấp cơ sở: Đo lường mức độ công khai, dân chủ trong việc người dân biết, bàn, làm, kiểm tra và thụ hưởng đối với các vấn đề tại địa phương (như bầu cử Trưởng thôn/Tổ trưởng dân phố, các khoản đóng góp tự nguyện, dự án đầu tư cộng đồng).

Trách nhiệm giải trình với người dân: Phản ánh mức độ tương tác và đáp ứng của chính quyền đối với các kiến nghị, khiếu nại, cũng như khả năng tiếp cận các buổi tiếp xúc cử tri và giải trình của lãnh đạo địa phương.

Kiểm soát tham nhũng trong khu vực công: Đánh giá quyết tâm và hiệu quả phòng, chống nhũng nhiễu, hối lộ trong các dịch vụ công thiết yếu như y tế, giáo dục, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và tuyển dụng vào khu vực nhà nước.

Thủ tục hành chính công: Đo lường trải nghiệm thực tế của người dân khi thực hiện các thủ tục hành chính liên quan đến chứng thực, cấp phép xây dựng, đất đai và thủ tục cấp cơ sở.

Cung ứng dịch vụ công: Đánh giá chất lượng các dịch vụ cơ bản bao gồm y tế cộng đồng, giáo dục tiểu học, cơ sở hạ tầng giao thông và an ninh trật tự tại địa bàn cư trú.

Quản trị môi trường: Phản ánh đánh giá của người dân về chất lượng môi trường sống (không khí, nguồn nước) và mức độ nghiêm túc của chính quyền trong việc xử lý các vi phạm môi trường của doanh nghiệp.

Quản trị điện tử: Đánh giá mức độ tiếp cận, ứng dụng Cổng dịch vụ công trực tuyến và tính sẵn có, hữu ích của thông tin trên các trang mạng chính thức của chính quyền địa phương.

Quản trị nguồn nước và dịch vụ thiết yếu: Đo lường mức độ tiếp cận và chất lượng cung cấp nguồn nước sinh hoạt, năng lượng cùng các dịch vụ hạ tầng kỹ thuật phục vụ đời sống dân sinh.

Nhiều năm qua, PAPI đóng vai trò là một "kính thiên văn" giúp các nhà quản lý nhìn rõ những vấn đề góc khuất mà báo cáo thành tích nội bộ dễ bỏ qua. Thông qua chỉ số này, chính quyền thấy rõ các "điểm nghẽn" tồn tại lâu nay:

Tình trạng nhũng nhiễu, "chi phí không chính thức": Đặc biệt trong lĩnh vực quản lý đất đai và khám chữa bệnh tại các bệnh viện công.

Tính hình thức trong thực thi dân chủ ở cơ sở: Việc lấy ý kiến người dân ở một số nơi còn mang tính thủ tục, chưa thực sự phát huy phương châm "Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng".

Khoảng cách giữa chính sách và thực thi: Một thủ tục hành chính có thể được đơn giản hóa trên văn bản, nhưng khi áp dụng thực tế tại cơ sở lại phát sinh nhiều gánh nặng cho người dân do thái độ làm việc của cán bộ hoặc quy trình phiền hà.

Khi các số liệu PAPI được công bố công khai hàng năm, nó tạo ra áp lực thi đua lành mạnh giữa các địa phương, buộc lãnh đạo cấp tỉnh, huyện, xã phải rà soát toàn bộ quy trình vận hành và thay đổi tư duy quản trị.

Trong bối cảnh hiện nay, cải cách hành chính gắn liền kết hợp chặt chẽ giữa chuyển đổi số và tinh gọn bộ máy. PAPI chính là thước đo kiểm chứng tính hiệu quả của hai tiến trình này:

Tương tác với Chuyển đổi số: Chuyển đổi số không đơn thuần là việc trang bị máy tính hay xây dựng website, mà cốt lõi là làm sao để người dân sử dụng dịch vụ công trực tuyến dễ dàng, minh bạch. Một điểm số cao ở chỉ số "Quản trị điện tử" đòi hỏi quy trình xử lý trên môi trường số phải thực sự thông suốt, hạn chế tiếp xúc trực tiếp – qua đó góp phần giảm bớt nguy cơ tham nhũng vặt.

Tương tác với Tinh gọn bộ máy: Việc tinh giản biên chế và sắp xếp lại bộ máy hành chính nếu chỉ dừng ở việc sáp nhập cơ học có thể gây ra hiện tượng đứt gãy hoặc chậm trễ trong xử lý công việc cho dân. PAPI phản ánh liệu sau khi bộ máy được tinh gọn, phản ứng của chính quyền có nhanh nhạy hơn, trách nhiệm giải trình có cao hơn hay không. Bộ máy tinh gọn đúng nghĩa phải là bộ máy hoạt động hiệu lực, hiệu quả hơn trong mắt người dân.

Để nâng cao chỉ số PAPI một cách thực chất, tránh tình trạng "đối phó" hay "chạy theo thành tích", chính quyền các cấp cần triển khai đồng bộ các giải pháp đột phá sau:

Đẩy mạnh công khai, minh bạch thông tin ở cấp cơ sở: Thực hiện nghiêm túc Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở. Toàn bộ các quy hoạch sử dụng đất, khung giá đền bù, kế hoạch thu - chi ngân sách xã/phường, các khoản đóng góp của nhân dân phải được công khai minh bạch bằng nhiều hình thức (niêm yết, cổng thông tin, hệ thống truyền thanh, nhóm số cộng đồng).Thiết lập các kênh tiếp nhận phản hồi trực tiếp để người dân dễ dàng giám sát việc thực hiện chính sách tại địa phương.

 Tái cấu trúc quy trình thủ tục hành chính và số hóa toàn diện: Rà soát, cắt giảm triệt để các thành phần hồ sơ, quy trình không cần thiết trong các lĩnh vực có điểm số PAPI thường thấp như đất đai, xây dựng, chính sách xã hội. Đẩy mạnh triển khai dịch vụ công trực tuyến toàn trình gắn liền với việc đơn giản hóa giao diện, hỗ trợ người dân thao tác dễ dàng trên các thiết bị di động. Xây dựng mô hình "Tổ công nghệ số cộng đồng" hoạt động thực chất để hướng dẫn người dân tự thực hiện thủ tục.

 Nâng cao văn hóa công vụ và thay đổi thái độ phục vụ của đội ngũ cán bộ, công chức: Chuyển đổi tư duy từ "quản lý" sang "phục vụ". Lấy sự hài lòng của người dân làm thước đo chính để đánh giá, xếp loại thi đua, khen thưởng và quy hoạch cán bộ hàng năm.Tăng cường đào tạo kỹ năng giao tiếp công vụ, đạo đức nghề nghiệp; xử lý nghiêm, thay thế kịp thời những cán bộ, công chức có hành vi nhũng nhiễu, hách dịch, gây phiền hà cho dân.

Tăng cường trách nhiệm giải trình và đối thoại trực tiếp với nhân dân: Duy trì và nâng cao chất lượng các buổi đối thoại định kỳ giữa người đứng đầu cấp ủy, chính quyền cấp huyện, xã với nhân dân để kịp thời tháo gỡ các vướng mắc phát sinh từ cơ sở. Xây dựng cơ chế phản hồi khép kín: Mọi phản ánh, kiến nghị của nhân dân qua các đường dây nóng, ứng dụng công dân số phải được thụ lý, xử lý và công khai kết quả xử lý trong thời hạn quy định.

Chú trọng quản trị môi trường và chất lượng dịch vụ dâng sinh: Đầu tư nguồn lực cải thiện chất lượng nguồn nước sạch, thu gom xử lý rác thải sinh hoạt ở khu vực nông thôn: Nâng cao năng lực giám sát môi trường tại các khu, cụm công nghiệp, xử lý nghiêm các cơ sở gây ô nhiễm nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống thực tế cho người dân.

Chỉ số PAPI không chỉ đơn thuần là những con số thống kê hay một bảng xếp hạng thứ bậc giữa các tỉnh, thành phố. Ý nghĩa lớn nhất của PAPI là cung cấp một bức tranh chân thực về hiệu lực, hiệu quả quản trị nhà nước từ góc nhìn của nhân dân.

Cải cách hành chính muốn thành công không thể chỉ dừng lại ở những văn bản chỉ đạo hay những mô hình trên giấy. Việc lấy người dân làm trung tâm, lấy sự hài lòng và niềm tin của người dân làm thước đo tối cao cho mọi chính sách là con đường duy nhất để xây dựng một nền hành chính phục vụ, chuyên nghiệp, hiện đại và liêm chính. Chỉ khi chính quyền biết lắng nghe tiếng nói của dân qua những thước đo khách quan như PAPI và biến đó thành hành động cải cách thực chất, niềm tin của nhân dân đối với Đảng và Nhà nước mới được củng cố và gia tăng bền vững.